در فرض دوم و سوم هرگاه عبارت مفقود و يا زائد عبارتى طويل باشد در پاورقى تمام آن عبارت پس از منها (-) و يا بعلاوه (+) ذكر نميشود، بلكه تنها به صدر عبارت اقتصار، و قيد «تا اينجا» قائم مقام بقيه آن ميگردد (١) ، البته اين سخن در فرض سوم در صورتى است كه تمام آن عبارت قبلا در متن ذكر شده باشد، و الا ناگزير بايد تمام عبارت در پاورقى ذكر گردد (٢) .

قسم چهارم - اينكه عبارت همه نسخ نادرست باشد، در اين صورت به يكى از دو طريق تصحيح به عمل ميآيد كه شرح آن در آغاز اين بحث گذشت (٣) ، و حاصل اين كه يا صحيح را در متن گذارده و در پاورقى به غلط بودن نسخ اشاره ميشود، و يا بالعكس نسخه در متن قرار ميگيرد و در پاورقى به صحيح آن اشاره ميشود (٤) ،

٣ - «تحشيه و تعليق»: اينجانب در آغاز در نظر داشتم كه در هر مسأله نظر دانشمندان معاصر و يا در بعض موارد نظرات خود را نيز در ذيل صفحات در معرض مطالعه اهل فضل و دانش قرار دهم، و حتى در صفحات اول مطالبى نيز تهيه و در اخبارى كه ميخواستم براى چاپخانه بفرستم مندرج ساختم ولى بزودى از اين فكر منصرف شده و اخبارى را كه آماده كرده بودم عوض كردم، زيرا اولا در وضع فعلى كثرت مشاغل براى اينجانب فرصت كافى براى اينگونه از امور باقى نگذاشته، و ثانيا در اين صورت چه بسا متن ما اصالت خود را از دست ميداد، اميد است در آتيه فرصت مناسبى بدست آيد و توفيق اين خدمت بيابم، لكن در عين‌حال در بعض موارد از حواشى مفيد توضيحى، و رفع اجمال بعض عبارات، و ذكر بعض نكات، و بيان معانى بعض لغات، تا آنجا كه مجال بافتم غفلت نورزيدم.

٤ - «اعراب‌گذارى»: اينجانب در اين قسمت نيز بسيار كوشش كرده و نهايت سعى خود را بكار برده‌ام، و تنها به «اعراب» نيز اقتصار نورزيده‌ام بلكه قسمت مهم حركات و سكونات كلمات را - خصوصا آنچه را كه در اخراج كلمه از اجمال مؤثر است - گذاشته‌ام. برخى از اهل فضل - به استناد اينكه كسانى كه به اينگونه از كتب مراجعه ميكنند معمولا تا اين حدود از اطلاعات ادبى برخوردارند - با اعراب‌گذارى كتب علمى موافق نيستند و اين عمل را عملى لغو مى‌پندارند.

در آغاز اينجانب خود نيز تا حدى با اين عقيده موافق بودم، ولى بعلت كوشش بسيارى كه در رفع ابهام عبارات و تسهيل درك مطالب داشتم بالاخره گذاشتن اعراب و شكل كلمات را بر ترك آن ترجيح دادم.

مسأله اعراب‌گذارى و شكل كلمات خصوصا در مورد متون قديمى كه داراى اغلاق و پيچيدگى بيشترى است امرى ساده و آسان نيست، و گاه مستلزم مطالعه دقيق چندين سطر و گاه چندين صفحه از عبارات گذشته و بلكه آينده است و بنابراين كارى است پرزحمت، و نميتوان آنرا با سرعت و بدون تأمل و صرف وقت كافى انجام داد.

__________________

(١) مانند ص ٦٤ پاورقى ١٠ و ص ١٩٦ پاورقى ٦.

(٢) مانند ص ٤٠٨ پاورقى ٣ و ص ٧٧٣ پاورقى ٩.

(٣) ص ٤٤ همين مقدمه.

(٤) مانند ص ٦ پاورقى ٥ و ص ٢٤٠ پاورقى ١٠.