اولين بار كه متوجه اين موضوع شدم موقعى بود كه مشغول تصحيح صفحه ٣٧٠ همين كتاب بودم و به اين عبارت برخورد كردم «و قالت المعتزلة بالاسر»، نسخه «الف» و «ب» بجاى «بالاسر» بالامس نوشته بود، و نسخه «ج» بخوبى قابل قراءت نبود ولى به «بالامس» بيش از هرچيز ديگر شبيه بود، نسخ را كه همراه داشتم به استاد محترم جناب آقاى «محمود شهابى» اراءه كردم با دقت زيادى كه ايشان نيز به عمل آوردند عبارت روشن نشد، و بالاخره چون اين فرم زياد معطل مانده بود در متن با كلمه «بالامس» و در پاورقى با علامت «؟!» اجازه چاپ آنرا دادم، روز بعد كه بار ديگر استاد را ملاقات كردم از كتاب «عدة الاصول» نقل فرمودند كه عبارت: «و قالت المعتزلة بالاسر» است، اين نقل دو فائده مهم دربرداشت: يكى اينكه فورا به چاپخانه مراجعه و عبارت غلطى كه در شرف چاپ بود تصحيح كردم، ديگر آنكه از اين پس تا پايان چاپ كتاب در موارد لازم از مراجعه به كتاب «عدة الاصول» غفلت نورزيدم، و اين خود بسيار در تصحيح اين كتاب، سودمند واقع شد، در اينجا لازم ميدانم كه از استاد دانشمند دانشگاه جناب آقاى «شهابى» تشكر فراوان ابراز، و توفيق بيشتر ايشان را در خدمت به دانش از خداوند متعال مسألت دارم.

«كيفيت تصحيح و علاماتى كه بكار رفته»: اختلاف نسخ بر چند قسم است و نحوه عمل در هريك به قرار زير است:

قسم اول - اينكه كلمه و يا جمله‌يى در يكى از نسخ از لحاظ ماده و يا هيئت با نسخه‌يى كه در متن قرار گرفته مغاير باشد، در اين صورت شماره مخصوص پاورقى را در متن پس از آن كلمه و يا جمله قرار داده، و در پاورقى پس از شماره و علامت معرف نسخه (الف، ب، ج)، خصوص همان كلمه و يا جمله مغاير قرار داده ميشود (١) . و ضمنا همواره در پاورقى بين شماره و علامت نسخه خطى افقى (-) و بين علامت نسخه و خود نسخه دو نقطه (:) نهاده ميشود و گاه بجهت زيادت توضيح در پاورقى به اينكه اين كلمه و يا جمله بجاى چه كلمه و يا چه جمله‌يى است تصريح ميشود (٢)

قسم دوم - اينكه نسخه‌يى فاقد كلمه يا جمله‌يى باشد كه در متن ذكر شده، در اين صورت در پاورقى پس از شماره پاورقى و علامت نسخه و دو نقطه فاصل (:) اين علامت (-) نيز نهاده ميشود و پس از آن كلمه يا جمله مفقود ذكر ميگردد (٣) .

قسم سوم - اينكه نسخه‌يى واجد كلمه يا جمله‌يى باشد كه نسخه متن فاقد آن كلمه يا جمله است، در اين صورت شماره پاورقى در متن در جائى قرار ميگيرد كه اگر آن كلمه و يا جمله وجود داشت در آنجا قرار ميگرفت، و پاورقى از هر جهت مانند قسم دوم است، جز اينكه در اين قسم بجاى علامت منها (-) علامت بعلاوه (+) قرار ميگيرد، و پس از آن كلمه و يا جمله زائد واقع ميشود (٤) .

__________________

(١) رجوع شود به صفحه ١ پاورقيهاى ١ و ٣ و ٤، و صفحه ٣٩ پاورقى ١.

(٢) رجوع شود به ص ٢٩ پاورقى ٢، و ص ٨٢ پاورقى ٩.

(٣) رجوع شود به ص ١ پاورقى ٢.

(٤) مانند ص ١ پاورقى ٧ و ٨.