در سال ٤١٩ ه‍ تأليف يافته - (١)  بهترين سخنانى را كه درباره «شيب» و «شباب» گفته شده گرد آورده، و معانى را با يكديگر سنجيده و نقد كرده است. او در اين زمينه از شعر «ابن الرومى» ٤٦ بيت، و از شعر «ابو تمام» ٣٩ بيت، و از شعر «ابو عبادة البحترى» ١٤٠ بيت، و از شعر برادرش «رضى» ٣١٤ بيت، و از شعر خود ٤٦٣ بيت در اين كتاب آورده (٢)  و آخرين شعرى كه از خود آورده شعرى است كه در سال ٤٢١ ه‍ سروده است. «مرتضى» در اين كتاب از كتاب «الغررر و الدرر» خود بسيار ياد كرده است (٣) .

صاحب «ادب المرتضى» گويد: در اين كتاب نصوصى از كتاب «الموازنه» آمدى آمده كه اثرى از آن در نسخه چاپى «الموازنه» نيست، لذا به نظر ميرسد كه نسخه چاپى ناقص باشد (٤) .

٤٠ - «طيف الخيال»: بيشتر فهرست‌نويسان اين كتاب را در جمله آثار «مرتضى» ذكر كرده‌اند. وى اين كتاب را پس از كتاب «الشهاب» (٥)  و همانند همان كتاب در تتبع و عرض ابيات معانى و موازنه بين آنها و نقد «آمدى» در موازنه تأليف كرده، و در موضوع «طيف» متجاوز از ٢٢٠ بيت از شعر «ابو تمام»، و در همين حدود از شعر برادرش «رضى» و تعداد بسيارى از شعر «بحترى» و ٣٢٥ بيت از شعر خود، و نيز اشعارى از ديگران در مقام موازنه و تتبع ابيات معانى در اين كتاب گردآورده است (٦) . اين كتاب يك بار در سال ١٣٧٤ ه‍ در مصر از روى نسخه دار الكتب المصريه تحت شماره ١٠٣١٣ كه از نسخه خطى كتابخانه «اسكوريال» عكس‌بردارى شده است، و بار ديگر در سال ١٩٥٨ م در بغداد در مطبعه دار المعرفه به چاپ رسيده است.

٤١ - «الذريعة الى اصول الشريعة» (كتاب حاضر): كه در اصول فقه شيعه اماميه و داراى ١٤ باب، و هر باب مشتمل بر چندين فصل است و از خطاب، و امر و نهى، و عموم و خصوص، و مطلق و مقيد، و مجمل و مبين، و نسخ، و اخبار، و افعال، و اجماع، و قياس، و اجتهاد و تقليد، و حظر و اباحه، و نافى، و مستصحب حال بحث ميكند.

اين كتاب از دو جهت حائز اهميت بسيار است:

١ - از اين جهت كه اولين كتاب كامل در اصول فقه شيعه اماميه است، بديهى است بر خلاف اهل سنت كه باب اجتهاد را از همان زمان رحلت پيغمبر اكرم مفتوح ميدانسته، و تا پايان عمر «احمد بن حنبل» (٢٤١) عملا اين شيوه را معمول ميداشته و پس از او راه تقليد پيموده‌اند، شيعه اماميه تا زمان غيبت امام منتظر (عج) يعنى سال ٢٦٦ ه‍ بلكه تا آخر غيبت صغرى (٣٢٩ ه‍) باب اجتهاد بمعنى وسيع آن را مسدود ميدانسته و احكام خود را بلا واسطه و يا مع الواسطه به وسيله راويان و يا سفيران و نواب خاص از امام خود دريافت ميداشته‌اند، و اگر احيانا در

__________________

(١) چاپ مطبعة الجوائب ص ٣.

(٢) به غلاف نسخه چاپ مطبعة الجوائب مراجعه شود.

(٣) چاپ مطبعة الجوائب ص ٩ و ١٢ و ١٥ و ٢٠.

(٤) ص ١٦١.

(٥) طيف الخيال ص ١٣ چاپ مصر.

(٦) ادب المرتضى ص ١٦٢.