صاحب «ادب المرتضى» چند نسخه از آنرا كه خود ديده ياد كرده و به تفصيل خصوصيات آنها را ذكر كرده است (١) .

بنظر ميرسد كه كاملترين آنها دو نسخه است: يكى نسخه «شيخ محمد سماوى» كه صاحب «ادب المرتضى» - چنانكه گويد - خود مالك آن شده و داراى ٦ جزء است، و ديگرى نسخه «شيخ حسن بن الشيخ محسن جواهرى». اين ديوان در سال ١٨٥٨ در سه مجلد به تحقيق محامى «رشيد الصفار» در مصر به چاپ رسيده است.

در آغاز داراى مقدمه‌يى است از استاد «الشيخ محمد رضا الشبيبى» در سيرت شريف مرتضى كه از اشعار خود او گرفته شده.

و سپس مقدمه ديگرى از «الدكتور مصطفى جواد» (مراجع و مترجم اعيان ديوان) در باره مرتضى و ديوان و مدفن و خانه او.

و بالاخره مقدمه سومى از محقق ديوان كه در آن مقدمه پس از ترجمه مبسوط و محققانه از سيد مرتضى، نسخه‌هائى از ديوان را كه بر آنها اعتماد نموده معرفى كرده و خصوصيات كار خود را تشريح كرده است.

محقق ديوان ترتيب اصل را كه ظاهرا بر مبناى تاريخ بوده از دست داده و حروف هجاء قوافى را اساس ترتيب قرار داده و لغات اشعار را تفسير نموده است.

محقق، تنها به درج اشعار ديوان قناعت نكرده، بلكه اشعار ديگرى را كه بطريق صحيحى نسبت آنها به سيد به ثبوت رسيده مانند اشعار كتابهاى «الشهاب فى الشيب و الشباب» و «طيف الخيال» خود سيد، و آنچه در «مناقب» اين شهرآشوب و «كشكول» شيخ بهائى و «انوار الربيع» و مانند اينها به سيد نسبت داده شده نيز درج كرده است.

٣٧ - «شرح قصيدة السيد الحميرى»: اين شرح در سال ١٣١٣ ه‍ در ضمن چند رساله فارسى و عربى در قاهره به چاپ رسيده است. قصيده در مدح امام «على بن ابى طالب» و آغاز آن اين بيت است:

هلا وقفت على المكان المعشب

بين الطويلع فاللوى من كبكب

در اين شرح «سيد» سيره و فضائل و مواقف «على» عليه‌السلام ،را بيان داشته، و از لحاظ لغت و ادب مفردات قصيده را شرح، و در ضمن، بعضى از قضاياى تاريخى و ادبى را نقل كرده است. «سيد» اين شرح را براى فرزند خود نگاشته است. صاحب «ادب المرتضى» گويد:

نسخه‌اى از اين شرح نزد محامى «سيد صادق كمونه» در بغداد است (٢) .

__________________

(١) ص ١٥٤-١٥٧.

(٢) ص ١٥٨.