لا یخفى علیه شیء . والتعجب یکون مما لا یعرف سببه .

وإنما الغرض من الآیة (١) أن تدلّنا على أن الکفار حلوا محل مَنْ

یتعجب منه ، فهو تعجیب

(۲) لنا منهم .

(فَمَا أَصْبَرَهُمْ عَلَى النَّارِ) قولان :

وقد قیل فی معنى «ما» فی قوله :

أحدهما : قال الحسن وقتادة ومجاهد : إنّها للتعجب (۳) .

والثانی : قال ابن عباس وابن جریج وابن زید والسُّدِّی : إنها

للاستفهام (٤) . وقیل فی معنى أَصْبَرَهُمْ أربعة أقوال :

أحدها : ما أجرأهم على النار ، ذهب إلیه الحسن وقتادة (٠) . والثانی : قال مجاهد : ما أعْمَلَهُمْ بأعمال أهل النار (٦) . وهو المروی

عن أبی عبدالله ال (۷) .

والثالث : حکاه الزجاج : ما أبقاهم على النار ، کما تقول : ما أَصْبَرَهُ

على الحبس )

(۱) ما أثبتناه من (هـ) والحجریة ، وفی بقیة النسخ : بالآیة .

(۲) فی (هـ) : تعجب ، وفی «و» : تعجب به .

(۳) انظر : تفسیر مجاهد : ۲۱۹ ، وتفسیر الطبری ۳ : ۷۰ ، وتفسیر الطبرانی ١: ۲۸۸ ، وتفسیر الثعلبی ٤ : ۳۲۰ ، وتفسیر الماوردی ۱ : ۱۷۷ . (٤) انظر : تفسیر ابن عبّاس : ٢٤ ، وتفسیر الطبری ٣ : ٦٩ ، وتفسیر الطبرانی ۲۸۸ ، وتفسیر الثعلبی ٤ : ۳۲۱ ، وتفسیر الماوردی ۱ : ۱۷۷ . (٥) حکاه عنهما الطبری فی تفسیره ۳ : ٦۸ ، والطبرانی فی تفسیره ۱ : ۲۸۸ (٦) انظر : تفسیر مجاهد : ۲۱۹ ، وتفسیر الطبری ۳ : ۷۰ ، وتفسیر ابن أبی حاتم ١:

١٥٣٧/٢٨٦

(۷) انظر : تفسیر العیاشی ۱ : ١٦۲/۱۷۸ ، والکافی ٢ : ٢/٢٠٦ .

(۸) معانی القرآن ١ : ٢٤٥ .