* * *

رواقيون تحت تأثير فضاى جنجالى پرتبليغ مكاتب مختلف ناچار به افشاى عقائد اشراقي وسقراطى وافلاطونى بودند ؛ از اين رو عقايدى مانند أقانيم ثلاثة (ذات أحديت ، عقل ، نفس) ـ كه بعدها در مكتب فلوطين معروف شد ومسيحيت وكليسا آن را گرفت ـ جزو عقائد وآموزشهاى رواقيون بود.

شهرستانى در اين باره مىگويد كه زينون وخرسبس مىگفتند ، بارى تعالى واحد محض است وعقل ونفس را دفعة واحده وبا هم آفريده وهمه چيز جهان را با آن دو آفريد. عقل ونفس ابدى وبىزوالند. نفس داراى دو جرم است ، يكى از آتش وهوا وديگرى از آب وخاك. نفس ، متجسّد به جرمي است كه از هوا وآتش است ، واين جرم متجسّد است به جرم ديگرى مادي كه از آب وخاك مىباشد. نفس ، اعمال خود را بوسيلهء اين جرم دوم مادي به ظهور مىرساند. بايد دانست كه مقصود اينان از جرم وجسم ، جسم تعليمي داراى ابعاد ثلاثة نيست وبه مكان احتياج ندارد.

جرم مادي خاكى فناپذير است ، وجرم معنوي ناري لطيف وبىوزن وغير ملموس مىباشد. اگر پاك ومهذب باشد به عوالم روحاني راه مىيابد. تا در قيد جسم مادي است از انجام كار بدون ابزار مادي عاجز است ، وهنگامى مىتواند كه بدون حاجت به ابزار وآلات اعمالي انجام دهد كه از قيد تن راحت شود. (١)

همچنين از ايشان نقل شده است كه مىگويند خداوند تعالى جهان را با نفخه‌اى (Pneuma) آفريد كه از آتش أزلي بود. گاهى از آن نفخه به «كلمه» (Logos) تعبير كرده‌اند كه آن را مرادف با «عقل» مىدانند وطبيعت جهان يا «عالم كبير» از آن صادر شده است ، وانسان عالم صغير مىباشد.

__________________

(١) الملل والنحل ، شهرستانى ، ج ٢ ، ص ٣٥٨.