مغان
بررسى أوضاع وأحوال تاريخ قرون نخستين تمدن بشرى ـ نه تنها تاريخ وفرهنگ وتمدن إيران بلكه حتى تاريخ تمدن وفرهنگ جهان قديم ، وتاريخ فلسفه وعلم ـ بدون شناخت نقش مهم ومؤثر مغان (١) ناممكن ونارسا وغير علمي است
اين مغان هركه وهرچه كه بودند ، قرنها در مشرق (يا دقيقتر بگوييم در سرزمينى كه إيران ـ يعنى سرزمين آرياييها ـ ناميده مىشد) نگهبان ومبلغ ومعلّم علوم وفلسفه بودند ؛ يعنى آنچه كه امروز ما به آن فلسفه واخلاق ورياضيات ونجوم وپزشكى وعلوم طبيعي يا فيزيك وشيمى ومكانيك مىگوييم ودر قديم معمولا تمام اين علوم زاييده وزيرمجموعه‌هاى حكمت شمرده مىشدند ، بگونه‌اى منظم وسازمان يافته در ميان آنان آموزش داده مىشد ، رشد مىكرد وبكار بسته مىشد.
بررسى بيشتر تاريخچهء اين گروه ـ كه عمدهء مورخان آنان را يك طايفهء نژادى مىدانند ـ بتوسط مورخان ومحققان آينده روشن خواهد ساخت كه چگونه اين پديدهء شگفت‌آور در طي قرنها ، در منطقه‌اى از آسيا ، رخ داده ، وچه خدماتى از اين گروه به علم وفلسفه وبه رشد تمدن وبشريت رسيده است ؛ واگر اين گروه شگفت‌انگيز سازمان
__________________
(١) جمع «مغ» يا «مغ» (mag ـ mug). گاهى آن را به موق وموقان معرّب كرده‌اند.