الترخيم : [في الانكليزية] Elision ـ [في الفرنسية] Elision
بالخاء المعجمة لغة قطع الذنب. وعند النحاة هو حذف آخر الاسم تخفيفا أي من غير علّة توجبه سوى التخفيف ، وهو جائز في غير المنادى عند الضرورة ، وفي المنادى بشروط وهي أن لا يكون المنادى مضافا ولا مضارعا له
__________________
اي ساقي از ان مى شبانه |
|
در ده دو سه جام عاشقانه |
تا در سر من ز عقل باقي است |
|
از دست مده مى مغانه |
ديرى است كه آتش غم دل |
|
در سينه همي كشد زبانه |
مى نوش تو حافظا به شادى |
|
تا چند خوري غم زمانه |
چون نيست به هيچ گونه پيدا |
|
درياى فراق را كرانه |
آن به كه ز صبر رخ نتابم |
|
باشد كه مراد دل بيابم |
در سختى عشق اگر بميرم |
|
من دل ز غم تو بر نگيرم |
پيوسته كمان ابروانش |
|
از غمزه همي زند به تيرم |
نتوان قلم نوشت شوقش |
|
گر پير فلك شود دبيرم |
دارم سر آنكه همچو سعدي |
|
بنشينم وصبر پيش گيرم |
چون كرد زمانه ستمكار |
|
دور از تو به بند غم اسيرم |
آن به كه ز صبر رخ نتابم |
|
باشد كه مراد دل بيابم |
مثال تركيب بند از قسم اوّل كه ابيات بند موافق باشند در قوافي خواجه سلمان ساوجي گفته.
آئينه جمال جان گشت لقاي روى تو |
|
آئينه نديده ام من به صفاى روى تو |
برك گل است در نظر كو برخ تو اندكى |
|
ماند وگر نماند او باد بقاي روى تو |
در دو جهان بجان ترا خلق همي خرند ومن |
|
هر دو جهان نهاده ام نيم بهاي روى تو |
روى تو ديده چشم من در پى ديده رفت دل |
|
هست گناه چشم من نيست جفاي روى تو |
چون بربيع روي ابر از كف پادشاه ما |
|
در عرق است دم به دم گل ز حياي روى تو |
كسرى وجم بجنب او هر دو شه دروغى اند |
|
حاتم ومعن بر درش هر دو گداى راستين |
وه چه شود اگر شوم كشته براى چون توُئى |
|
صد چو من ار فنا شود باد بقاى چون توئى |
جور تو هست دولتى كان نرسد بهر كسى |
|
كي به چو من رسد گهى جور وجفاي چون توئى |
بر سر كوي عاشقى شاه وگدا يكى بود |
|
پادشهى كند كسى كوست گداى چون توئى |
گر ندهم بعشق تو جان نه ز قدر جان بود |
|
زان ندهم كه دامنش نيست سراى چون توئى |
خود نبود جفا روا خاصه بر ان كه او بود |
|
بنده شاه ومى زند لاف هواي چون توئى |
هست ز آبروي او بر لب جوي سلطنت |
|
سرو جلال وجاه را نشو ونماى راستين |
مثال قسم دوم تركيب بند كه ابيات بند مختلف القوافي باشد وهركدام مطلعى بود حضرت خواجه حافظ فرموده.
اي سايه رحمت إلهي |
|
وى غنچه باغ پادشاهي |
هم چرخ جمال را تو مهري |
|
هم برج جلال را تو ماهى |
بر سلطنت تو بى تكلف |
|
تمكين تو ميدهد گواهى |
بر نام تو مهر كرده گردون |
|
منشور اوامر ونواهي |
نام تو يقين كه مى برآرد |
|
آوازه ز ماه تا بما هي |
گردون كه لطيفها برآرد |
|
درى چو تو در صدف ندارد |
اي خلعت ملك بر تو زيبا |
|
وى غره دولت از تو غرا |
اي آمده نوعروس دولت |
|
بر شكل وشمائل تو شيدا |
انوار شكوه شهريارى |
|
از روي مباركت هويدا |