زمين مرسوم بود (...) انجام مىگرفت. در آن زمان ناامنى راهها از نا امنى در قرنهاى أخير بيشتر نبود ... كشف بايگانيهاى بنگاههاى بازرگانى مهمّ ـ چه در كاپادوكيه وچه در آشور شرقي ودر بابل ـ نشان مىدهد كه چه دادوستدى در خاور نزديك عهد باستان حكمفرما بوده است. (١)

وى أنواع بازرگانيها ومؤسسات گسترده وسرمايه‌دار بازرگانى را بر مىشمارد ـ مؤسساتى كه كارهاى بانكدارى وبيمه‌هاى تجارى ووام‌پردازى وادارهء كاروانها را بر عهده داشته‌اند وتجارت ورفت وآمد سرمايه‌ها را آسان مىساخته‌اند ـ ، ومىگويد كه در هزارهء دوم پيش از ميلاد (نزديك به چهار هزار سال پيش) برأت وروابط پولى وارزى وبانكى (بصورت صرافى) در ميان آنها رواج داشته است.

اين محقق در دنبال سخن خود مىافزايد كه :

از اين نظر احساس مىشود كه آسياى باستانى ـ كه دير زماني آن را راكد وايستا مىپنداشتند ـ بيش از امروز جدا افتاده نبوده است. هنگامى كه زندگى آغاز مىگردد در ساحت گسترده‌اى شروع مىشود ؛ بخشي از آنكه ـ دستاوردى از تمدّن داشته ـ دير زماني نمىتواند منحصرا از آن برخوردار بماند. وقتي كه فلز كشف شد ، كشف آن براي همه است.

همين طور است دربارهء خط ومعماري ... از اين لحاظ نمىتوان منكر شد كه بين النهرين (...) بايد رهبر وراهنما به شمار آيد ... (٢)

با توجه به اين خاصيت ، آميزش قهري تمدنها وفرهنگها ، هنگامى كه به تاريخ حدود پانصد سال پيش از ميلاد مسيح بنگريم كه امپراتورى بزرگ ومقتدر كورش كبير

__________________

(١) تمدنهاى باستانى (خاور نزديك) ، ژرژكنتنو ، ص ٨٤ ـ ٨٥ (فارسي).

(٢) همان ، ص ٩٠.