همهء صفات أشياء در آن نهفته است. تنها عامل مؤثر تعيين‌كننده ، همان «نوس» ناظم موجودات مىباشد كه وجودي بسيط ، عالم وقادر است وعلم أو وهمچنين قدرت أو ناشى از بساطت اوست ؛ گويى همان است كه بعدها به وسيله صدر المتألهين بصورت قاعدهء «بسيط الحقيقة كلّ الأشياء» در آمد.
بعدها نظريه كمون وبروز به وسيله نظّام ، متكلم معتزلي (١) ، پذيرفته شد. وى مىگفت كه اين‌گونه نيست كه خداوند متعال در انتظار زمان باشد تا هر موجود را در ساعت وروز معين خود بيافريند ، بلكه خداوند همه موجودات را يكباره ويكجا آفريده ، ولى برخى از آنها را در نهاد ديگران نهاده است تا بتدريج ودر طول زمان پديدار گردند.
ميرداماد نيز در قرن يازدهم هجرى با ارائه واثبات نظريهء «حدوث دهري» خود ، اين نظريه را بگونه‌اى تصديق كرد وثابت نمود كه در «وعاء دهر» ـ يعنى فضايى معنوي كه در آن زمان دخالت وعضويت نداشته باشد ـ همه موجودات متفرق در طول قرون واعصار ، در يكجا جمع وحاضرند وهيچ‌يك بر ديگرى تقدّم وتأخّر ندارند ؛ (٢) واين خود نوعي «كمون» است ، زيرا در فضاى زمانيّات همگى يكباره نمىتوانند «بروز» داشته باشند وهويدا شوند.
* * *
بارى ، در أواخر عمر پريكلس ، دشمنانش به آزار انكساغوراس پرداختند وأو را به جرم آنكه ملحد وكافر ودشمن خدايان سنتي يونان است آماج ساختند. گناه ديگر أو رابطه با ايرانيان بود وچون خود وى نيز أهل مستعمرهء إيراني آسياى صغير بود بر آتنيها گران مىآمد وبيشتر با وى دشمنى مىكردند. مورخان معتقدند كه وى قرباني
__________________
(١) إبراهيم بن سيار معروف به نظّام از متكلمين معتزلي (أواخر قرن ٢ هق).
(٢) براي بررسى بيشتر رجوع شود به مقالهء «نگاهى به زندگى وشخصيت ومكتب صدر المتألهين» ، فصلنامه خردنامهء صدرا ، شماره ٧ ، بهار ١٣٧٦ ش.